تاریخچه دادگستری و کاخ دادگستری ایران

 19آذر 1325 خورشیدی صبح. نخست وزیر،جناب اشرف قوام السلطنه امروز صبح با حضور وزیر دادگستری جناب آقای علی اکبر موسویزاده و دادستان دیوان عالی کیفر و جمعی از مسئولین کشوری و لشگری ساختمان جدید کاخدادگستری را در خیابان نایب السلطنة سابق افتتاح کرد.»
پنجاه و هفت سال از آن 19 آذر می گذرد و کاخ دادگستری ساختمانی آشنا با تصویر ایزد بانوی عدالت با آنترازوی مشهورش با صدای آشنای کلیک های مداوم ماشین تحریرهای دوره جنگ جهانی همعریضه نویس های آشنا به قوانین و صدای ناله و آه و اشک و دعا و نفرین و فحش و ناسزادر میانه خیابان «داور» قرار دارد خیابانی که نامش بی تردید یکی از با مسماترین نامهایی است که شهرداری تهران بر آن گذاشته است. پنجاه و هفت سال پیش در 19 آذرساختمان دادگستری در قلب تهران افتتاح شد. اما شاید برای خیلی از ما که بارها ازجلوی این ساختمان عریض و طویل و آشنا گذر کرده ایم، بارها از خود سئوال کرده ایماین ساختمان چگونه به وجود آمده است؟
اندیشه بپا کردن ساختمانی بزرگ و مدرنبرای تشکیلات عدلیه و دادگستری از زمانی مطرح شد که «علی اکبرخان داور» وزیر عدلیهدوره پهلوی اول، دست به یک سری اصلاحات اساسی در تشکیلات عدلیه زد. وزارت عدلیه دردوره ناصرالدین شاه بنا شد. زمانی که وی پس از بر کنار کردن «میرزا آقاخان نوری» صدراعظم خود دست به ابتکاری جدید زد و به جای صدراعظم، شش وزارت خانه تاسیس کرد. ششوزارتخانه ای که قرار شد، با مشارکت شاه و حکومت، اداره شود. این شش وزارتخانه اگرچه شباهتی به هیات وزیران کنونی نداشت ولی شاید نخستین قدم برای ایجاد دولت درایران بود. یکی از این شش وزارتخانه، وزارت عدلیه بود. این وزارتخانه تا حدود سالهای 1285ق. برنامه منظم و مدونی برای ایجاد نظم و عدالت نداشت، تا آن زمان دادگاهها دو نوع بودند: دادگاه های «عرفی» که به امور جزائی کم اهمیت رسیدگی می کردند ودادگاه های «شرع» که محاکمات بزرگ را اداره می کرد. حدود سال های 1285.ق پس از آنکه ناصرالدین شاه، میرزا حسین خان سپه سالار وزیر مختار ایران در عثمانی پس از سفربه عتبات از عثمانی به ایران فراخواند، از او خواست تا تغییراتی در سیستم قضاییکشور انجام دهد. میرزا حسین نیز دستورالعمل عدلیه را به منظور به وجود آمدن یک نظامهماهنگ تدوین کرد. این سیستم قضایی بعدها در مجلس اول با اضافه کردن موادی و اعمالتغییراتی، نظام عدلیه کشور را تشکیل داد. اما پس از به قدرت رسیدن پهلوی اول، «علیاکبر داور» یکی از کسانی که در به سلطنت رسیدن رضاخان موثر بود، به وزارت دادگستریمنسوب شد. وی تشکیلات جدید دادگستری را تدوین و برای تصویب به مجلس برد و توانست آنرا به مرحله اجرا در آورد. این قانون تشکیلات، که تشکیلات دادگستری کشورهای غربیمانند سوئیس، فرانسه را الگو قرار داده بود، بسیار وسیع و گسترده بود. یکی دیگر ازکارهای «داور» لغو مصونیت کنسولی اتباع بیگانه در ایران _ کاپیتولاسیون _ بود که بهموجب آن اتباع خارجی ساکن ایران نیز تحت پیگرد قانونی ایران قرار می گرفتند.
بعد از استقرار نظام دادگستری (عدلیه) جدید احتیاج به یک ساختمان بزرگ و مجللاحساس شد. پیش از این وزارت عدلیه در ساختمانی قرار داشت که در دوره محمد شاه توسط «حاج میرزای آقاسی»، صدر اعظم ساخته شده بود. این ساختمان که در زمینی به وسعت 50هکتار در قسمت غربی ارگ و کاخ گلستان واقع شده بود، دارای 240 اتاق بود. بعد از فوتمحمد شاه و از کار برکنار شدن «حاج میرزا آقاسی»، صدراعظم بعدی، یعنی «میرزا تقیخان امیرکبیر» در آن جا ساکن شد. با تاسیس وزارت عدلیه توسط شاه، خانه صدراعظم رابرای این وزارت خانه در نظر گرفتند و کمی به ساختمانش اضافه کردند. این ساختمان تازمان تشکیل دادگستری نوین نیز ساختمان عدلیه بود. «داور» در سال 1306 ش. برایساختمان دادگستری مقداری اعتبار از مجلس گرفت. اما آغاز بنا تا سال 1312.ش میسرنشد. هر چند «علی اکبرخان داور» در سال 1312 به یک باره خودکشی کرد و رییس الوزراکه در آن زمان «محمد علی فروغی» بود، «محسن صدر» ملقب به صدرالاشراف را به ریاستوزارت دادگستری (عدلیه) انتصاب کرد. صدر الاشراف در همین سال ساخت بنای دادگستری رابه مناقصه گذاشت. 11 شرکت از 11 کشور در این مناقصه شرکت کردند و طرح ها و نقشه هایخود را ارایه کردند که نهایتا شرکت اشکودا از چکسلواکی برنده این مناقصه شد.
بهدلیل وسعت مشاغلی که در دادگستری به وجود آمده بود و به وجود می آمد در سال 1314.شتصویب نامه ای از سوی هیات وزرا تصویب شد که اجازه می داد کاخ دادگستری ساخته شود. با برآورد مهندسان، این بنا باید در مساحتی حدود بیست هزار متر بنا می شد. بدینمنظور، دولت ساختمان های اطراف را که شاملخانهو مدرسه وقزاقخانه بود، خرید. این زمین بین چهار خیابان اصلی شهر قرار داشت. ناصرخسرو ازشرق، ارگ، بازار از جنوب خیام یا خیابان جلیل آباد از غرب و از سمت شمال به وسیلهخیابان داور به میدان توپخانه وصل می شد. این خیابان را سابق بر این در دوره قاجاربه علت قرار گرفتن خانه «کامران میرزا» نایب السلطنه در آن کوچه، نایب السلطنة میگفتند. عملیات ساختمانی از اول فروردین 1317.ش رسما آغاز شد و تا اواسط سال 1318ادامه داشت. در این زمان به علت آغاز جنگ جهانی دوم و حضور چکسلواکی در جنگ، تعطیلشد. بعد از پایان یافتن جنگ کار ساختمان در سال 1325.ش از سر گرفته شد و در آذر ماهآن سال، علیرغم کامل نشدن گشایش یافت. ساختمان کاخ دادگستری چنان چه گفته شد درزمینی به مساحت 20000 متر مربع پی ریزی شد. حجم ساختمان های آن، بخش عظیم زمین راتشکیل می داد. ارتفاع آن از سطح زمین 17 تا 27 متر و 60 سانتی متر و عمق آن از سطحزمین 5 تا 10 متر است. ساختمان از لحاظ ایمنی بسیار مستحکم است و از نظر زلزلهاستاندارد شده است. ساختمان دارای سه قسمت عمده مرکز و 2 بال شمالی جنوبی است. دراصلی آن در خیابان داور است. ورودی ها و خروجی ها در آن جوری تعبیه شده که محل ورودارباب رجوع کارمندان از یکدیگر متمایز است. تونل مخصوصی در قسمت جنوب آن ساخته شدهاست تا مجرمین از آن جا رفت و آمد کنند. البته این در زمانی بود که زندان نیز درکنار دادگستری بود و از آن مجزا نشده بود. اسکلت بنا از بتن مسلح است که در فواصلآنها آجرچینی شده است. نمای خارجی از کف تا 4 متر از سنگ معدن گاجره اصفهان و بقیهآن اندود سیمان انگلیسی است. روپوش داخلی سرسرای بزرگ و پلکان ها از سنگ معدن استکه معادن اراک، قم و یزد استخراج شده بود، روپوش داخلی اتاق های درجه اول و بعضیسالن ها تخته های سه لایی آمریکایی است. کف قسمتی از اتاق ها از پارکت روسی است وکف سرسرای بزرگ از سنگ معدن گاجره اصفهان است. سیستم گرمایشی و سرمایشی آن به صورتحرارت مرکزی توسط یک شرکت انگلیسی تعبیه شد. تهویه های مجهزی نیز برای پزشک قانونیو زندان ها نصب شد. ساختمان مجموعا دارای 7 حیاط 550 اطاق و سالن است. زیباترینسالن آن سالن محاکمات جنایی است که گنجایش 450 نفر تماشاچی را دارد.

زندان دادگستری دارای امکاناتی چون حمام مخصوص و آشپزخانه و رختشورخانه بود. یک رستوران نیز مخصوص کارمندان با ظرفیت 300 نفر در روز ساخته شد.

در زمان تاسیس ساختمان یک دستگاه تصفیه آب و یک دستگاه 150 شماره ای تلفن در نظر گرفته شد. سیستم اطفای حریق کاخ نیز به صورت مرکزی است و به محض این که بخشی دچار حریق شود، به سرعت اطفاء می شود. در ابتدای بنای این ساختمان قرار بود زندان و پزشک قانونی در مکان کاخ باشد، اما بعدها به همراه برخی از شعبات دادگستری جا به جا شد.

مجسمه های نمای ورودی و داخلی آن توسط بهترین مجسمه سازها و مهندسان ایران طراحی شد. استاد «علی اکبر صنعتی» به همراه استاد «ابوالحسن صدیقی» و «ارژنگ رحیم زاده» این مجسمه ها را ساختند استاد صنعتی در یکی از مصاحبه های خود تعریف می کند که به اعتراض برای نگرفتن دستمزد خود ترازوی عدالت را کج کرده بود و بعد از دریافت حق الزحمه خود، آن را دوباره صاف می کند.
کاخ دادگستری در طول سال های فعالیتش، مهم ترین محاکمات تاریخ دادگستری مانند محاکمه «سید محمد تدین» از روسای مجلس شورا که در سال 1320.ش به جرم دخالت در انتخابات و سو استفاده در خرید خواربار و «علی سهیلی» نخست وزیر، به اتهام شرکت در خرید لوازم متروکه و دخالت در انتخابات، شاهد بوده است.

امروز پنجاه و هفت سال است که ساختمان کاخ دادگستری افتتاح شده است و مردم آن جا را به عنوان تنها پناهگاه خود در برابر جرم و جنایت تبعیض اجتماعی و... می دانند.

/ 0 نظر / 24 بازدید